::สถานการณ์ทรัพยากรน้ำ::

"ทรัพยากรน้ำ" น้ำเป็นทรัพยากรธรรมชาติที่มีความสำคัญอย่างยิ่ง สิ่งมีชีวิตทุกชนิดสามารถดำรงชีวิตอยู่ได้ต้องอาศัยน้ำ นอกจากนี้ น้ำยังเป็นปัจจัยการผลิตที่สำคัญไม่ว่าจะเป็นการผลิตในภาคเกษตรกรรม ภาคอุตสาหกรรม หรือภาคบริการ โดยเฉพาะการผลิตในภาคเกษตรกรรมและภาคอุตสาหกรรมเกษตร ซึ่งเป็นภาคการผลิตที่ต้องใช้น้ำเป็น ปริมาณมาก แต่ทรัพยากรน้ำเป็นทรัพยากรที่มีอยู่จำกัด ในโลกมีน้ำอยู่ประมาณ 1,234 ล้านลูกบาศก์กิโลเมตร เป็นน้ำจืดเพียงร้อยละ 5 และประมาณ 4 ใน 5 ของน้ำจืดที่มีอยู่ เป็นน้ำแข็งในเขตขั้วโลก นอกจากนี้ยังเป็นน้ำใต้ดินถึงร้อยละ 99 ของน้ำจืดที่เป็นของเหลว

ประเทศไทยมีปริมาณน้ำท่าเฉลี่ยต่อหัวค่อนข้างน้อยเมื่อเทียบกับประเทศเพื่อนบ้าน กล่าวคือมีปริมาณน้ำท่าเฉลี่ยต่อหัวเท่ากับ 3,344 ลูกบาศก์เมตรต่อคนต่อปี ซึ่งเป็นปริมาณน้ำที่สูงกว่าเกณฑ์เฉลี่ยที่ยอมรับได้ขององค์การสหประชาชาติคือ ต้องไม่น้อยกว่า 1,700 ลูกบาศก์เมตรต่อคนต่อปี หมายความว่าประเทศไทยไม่มีปัญหาการขาดแคลนน้ำ ยกเว้นในช่วงฤดูแล้ง ในขณะที่ประเทศเพื่อนบ้านของไทยมีปริมาณน้ำท่าเฉลี่ยต่อหัวค่อนข้างสูง เช่น สาธารณรัฐประชาธิปไตยประชาชนลาวมีปริมาณน้ำท่าเฉลี่ยต่อหัวมาที่สุดในเอเชียคือ 36,071 ลูกบาศก์เมตรต่อคนต่อปี มาเลเซียมี 26,105 ลูกบาศก์เมตรต่อคนต่อปี เมียนมาร์มี 18,442 ลูกบาศก์เมตรต่อคนต่อปี กัมพูชามี 9,201 ลูกบาศก์เมตรต่อคนต่อปี และเวียดนามมี 4,690 ลูกบาศก์เมตรต่อคนต่อปี เป็นต้น (ตารางที่ 1)

ตารางที่ 1 ปริมาณน้ำจืดภายในประเทศที่หมุนเวียนมาใช้ได้ ปี พ.ศ. 2543

ประเทศ	ปริมาณน้ำจืดที่หมุนเวียนมาใช้ได้รายปี
ประเทศ	ปริมาณรวม (กม3 /ปี)	ปริมาณน้ำต่อหัว (เมตร3 /คน)
ลาว	190.4	36,071
มาเลเซีย	580	26,105
บูรไน	8.5	25,915
เมียนมาร์	880.6	18,442
อินโดนีเซีย	2838	13,381
กัมพูชา	120.6	9,201
ฟิลิปฟินส์	479	6,332
เวียดนาม	366.5	4,690
ไทย	210	3,344
สิงคโปร์	0.6	149

ที่มา: FAO. Review of World Water resources by Country. 2003.

- ปริมาณน้ำฝน

ประเทศไทยได้รับปริมาณน้ำฝนเฉลี่ย (ระหว่างปี พ.ศ. 2503-2546) ประมาณ 1,618 มิลลิเมตรต่อปี โดยภาคใต้ฝั่งตะวันตกได้รับปริมาณน้ำฝนสูงที่สุดของประเทศ คือมีปริมาณฝนเฉลี่ยประมาณ 2,740 ลูกบาศก์เมตรต่อปี รองลงมาเป็นภาคตะวันออกซึ่งได้รับปริมาณฝนเฉลี่ยประมาณ 1,960 ลูกบาศก์เมตรต่อปี ส่วนภาคใต้ฝั่งตะวันออกมีปริมาณฝนเฉลี่ยประมาณ 1,730 ลูกบาศก์เมตรต่อปี ภาคตะวันออกเฉียงเหนือได้รับปริมาณฝนเฉลี่ยประมาณ 1,430 ลูกบาศก์เมตรต่อปี ภาคเหนือได้รับปริมาณฝนเฉลี่ยประมาณ 1,240 ลูกบาศก์เมตรต่อปี และภาคกลางซึ่งเป็นภาคที่ได้รับปริมาณฝนน้อยที่สุด คือประมาณ 1,230 ลูกบาศก์เมตรต่อปี และเมื่อพิจารณาแนวโน้มการเกิดฝนของประเทศ พบว่า ในช่วง 44 ปีที่ผ่านมาปริมาณฝนที่ประเทศไทยได้รับมีแนวโน้มลดลงในอัตราร้อยละ 0.3 ต่อปี (รูปที่ 1) สาเหตุส่วนหนึ่งเกิดจากการเปลี่ยนแปลงสภาพอากาศของโลกซึ่งได้ส่งผลกระทบต่อสภาวะอากาศของประเทศไทยด้วย ส่วนปริมาณฝนเฉลี่ยรายภาค พบว่า ปริมาณฝนเฉลี่ยของภาคเหนือ ภาคตะวันออก และภาคใต้มีแนวโน้มลดลง ส่วนภาคกลางและภาคตะวันออกเฉียงเหนือมีแนวโน้มเพิ่มขึ้นเล็กน้อย

- ปริมาณน้ำท่า

ประเทศไทยมีพื้นที่รวม 512,000 ตารางกิโลเมตร แบ่งพื้นที่ตามสภาพภูมิประเทศซึ่งมีลุ่มน้ำสายหลัก ได้เป็น 25 ลุ่มน้ำหลัก ได้รับปริมาณน้ำฝนประมาณ 728,028 ล้านลูกบาศก์เมตรต่อปี ซึ่งร้อยละ 70 ของปริมาณน้ำจำนวนนี้ จะซึมลงใต้ดินและระเหยกลับไปสู่บรรยากาศ และค้างที่อยู่ในแอ่งน้ำ หนอง และบึงธรรมชาติ ส่วนที่เหลือร้อยละ 30 หรือประมาณ 213,424 ล้านลูกบาศก์เมตร เป็นน้ำท่าที่ไหลไปตามแม่น้ำ ลำคลอง ห้วย และลำธารต่างๆ โดยภาคเหนือมีปริมาณน้ำท่าประมาณ 38,567 ล้านลูกบาศก์เมตรต่อปี ภาคตะวันออกเฉียงเหนือมีปริมาณน้ำท่าประมาณ 61,513 ล้านลูกบาศก์เมตรต่อปี ภาคกลางมีประมาณ 24,976 ล้านลูกบาศก์เมตรต่อปี ภาคตะวันออกประมาณ 23,882 ล้านลูกบาศก์เมตรต่อปี และภาคใต้ประมาณ 64,486 ล้านลูกบาศก์เมตรต่อปี (ตารางที่ 2)

ตารางที่ 2 ปริมาณฝนและปริมาณน้ำท่าใน 25 ลุ่มน้ำหลักของประเทศ

ลุ่มน้ำ		พื้นที่ลุ่มน้ำ	พื้นที่ลุ่มน้ำ	ช่วงพิสัยปริมาณฝน	ปริมาณฝนเฉลี่ย	ปริมาณน้ำ	ปริมาณน้ำท่า
ลุ่มน้ำ		(ตร.กม.)	(พันไร่)	รายปีเฉลี่ย(มม.)	(มม.)	(ล้าน ลบ.ม.)	(ล้าน ลบ.ม.)
ภาคเหนือ
1	สาละวิน	17,918	11,199	900-3,100	1,354	24,257	8,376
3	กก	7,895	4,934	1,100-2,200	1,478	11,668	4,177
6	ปิง	33,896	21,185	900-1,900	1,125	38,118	8,725
7	วัง	10,792	6,745	900-1,400	1,099	11,856	1,617
8	ยม	23,616	14,760	1,000-1,600	1,159	27,375	3,657
9	น่าน	34,331	21,457	1,000-1,800	1,273	43,693	12,015
รวมภาค		128,448	80,280	900-3,100	1,248	156,969	38,567
ภาคตะวันออกเฉียงเหนือ
2	โขง	57,424	35,890	900-2,900	1,548	88,904	30,769
4	ชี	49,477	30,923	900-1,700	1,174	58,083	11,244
5	มูล	69,701	43,563	800-2,500	1,266	88,250	19,500
รวมภาค		176,602	110,376	800-2,900	1,329	235,237	61,513
ภาคกลาง
10	เจ้าพระยา	20,126	12,579	800-1,600	1,084	21,813	1,732
11	สะแกกรัง	5,191	3,244	1,000-1,500	1,234	6,405	1,125
12	ป่าสัก	16,291	10,182	900-1,800	1,213	19,764	2,897
13	ท่าจีน	13,681	8,551	800-1,500	1,041	14,239	1,364
14	แม่กลอง	30,837	19,273	900-2,200	1,334	41,131	15,129
19	เพชรบุรี	5,603	3,502	900-1,400	1,064	5,961	1,385
20	ชายฝั่งทะเลตะวันตก	6,744	4,215	800-1,600	1,048	7,065	1,343
รวมภาค		98,473	61,546	800-2,200	1,145	116,377	24,976
ภาคตะวันออก
15	ปราจีนบุรี	10,480	6,550	1,100-2,600	1,584	16,603	5,164
16	บางปะกง	7,978	4,986	1,100-2,600	1,346	10,738	3,344
17	โตนเลสาบ	4,151	2,594	800-3,000	1,516	6,293	2,394
18	ชายฝั่งทะเลตะวันออก	13,829	8,643	1,100-4,400	2,151	29,746	12,980
รวมภาค		36,438	22,774	800-4,400	1,649	63,380	23,882
ภาคใต้
21	ภาคใต้ฝั่งตะวันออก	26,352	16,470	1,400-3,800	2,052	54,081	22,261
22	ตาปี	12,224	7,640	1,400-3,900	2,061	25,195	10,530
23	ทะเลสาบสงขลา	8,495	5,309	1,500-2,900	1,992	16,923	6,628
24	ปัตตานี	3,857	2,411	1,600-2,500	1,939	7,478	2,670
25	ภาคใต้ฝั่งตะวันตก	20,473	12,796	1,600-4,400	2,559	52,388	22,397
รวมภาค		71,401	44,626	1,400-4,400	2,121	156,065	64,486
รวมทั้งประเทศ		511,362	319,601	800-4,400	1,468	728,028	213,424

ที่มา: กรมชลประทาน 2546

จากข้อมูลระดับน้ำสูงสุดในแม่น้ำเจ้าพระยาที่สถานีตรวจวัดน้ำอยุธยาตั้งแต่ ปี พ.ศ. 2487 ถึงปี พ.ศ. 2547 พบว่ามีระดับน้ำสูงสุดเฉลี่ยเท่ากับ 3.4 เมตร รทก. ปี พ.ศ. 2502 2538 และ 2545 เป็นปีที่มีน้ำท่ามาก โดยมีระดับน้ำสูงสุดเกินกว่าระดับความสูงของตลิ่ง (4.63 เมตร รทก.) และปี พ.ศ. 2529 2533 2536 2540 และ 2541 เป็นปีที่มีน้ำท่าน้อยค่อนข้างแห้งแล้ง นอกจากนี้ยังพบว่าระดับน้ำสูงสุดในแม่น้ำเจ้าพระยามีแนวโน้มลดลงในอัตราร้อยละ 1.3 ต่อปี (รูปที่ 2) สาเหตุนอกจากปริมาณน้ำฝนที่ลดลงแล้วยังมีความต้องการใช้น้ำเพื่อการเกษตร อุตสาหกรรม และการอุปโภคบริโภคเพิ่มมากขึ้น

ประเทศไทยได้มีการพัฒนาแหล่งน้ำในรูปแบบต่างๆ ทั้งโครงการพัฒนาแหล่งน้ำขนาดใหญ่ ขนาดกลาง และขนาดเล็ก ซึ่งปัจจุบันเขื่อนขนาดใหญ่และขนาดกลางมีความสามารถเก็บกักน้ำได้ปริมาณ 71,153 ล้านลูกบาศก์เมตร หรือประมาณร้อยละ 33 ของปริมาณน้ำท่า เมื่อพิจารณาแนวโน้มการเปลี่ยนแปลงของปริมาณน้ำเก็บกักของเขื่อนภูมิพลและเขื่อนสิริกิติ์ พบว่าปริมาณน้ำเก็บกักของเขื่อนภูมิพลมีแนวโน้มลดลง ในอัตราร้อยละ 0.7 และเขื่อนสิริกิติ์มีแนวโน้มลดลงในอัตราร้อยละ 0.3 (รูปที่ 3) สาเหตุเนื่องจากปริมาณฝนบริเวณเหนือเขื่อนมีปริมาณลดลง และมีการใช้น้ำมากขึ้น

- น้ำบาดาล

แหล่งน้ำบาดาลเป็นแหล่งกักเก็บกักน้ำตามธรรมชาติที่มีการสะสมมานาน เป็นแหล่งน้ำที่สามารถพัฒนานำมาใช้เสริม หรือทดแทนน้ำผิวดินได้ แต่อย่างไรก็ดี น้ำบาดาลมีข้อจำกัดเรื่องปริมาณน้ำที่สามารถพัฒนาขึ้นมาใช้ได้ ซึ่งหากนำขึ้นมาใช้เกินปริมาณน้ำที่สามารถพัฒนามาใช้ได้โดยไม่เกิดผลกระทบ (Safe Yield) จะก่อให้เกิดปัญหาต่อสภาพแวดล้อม เช่น การทรุดตัวของแผ่นดิน การแทรกซึมของน้ำทะเลเข้ามายังชั้นน้ำบาดาล จนอาจทำให้คุณภาพน้ำไม่เหมาะสมต่อการใช้ประโยชน์ เป็นต้น ปริมาณการใช้น้ำบาดาลส่วนใหญ่อยู่ตามเมืองใหญ่ๆ ที่มีกิจกรรมทางเศรษฐกิจสูง และเมืองที่มีโรงงานอุตสาหกรรมและนิคมอุตสาหกรรมอยู่มาก เช่น กรุงเทพมหานครและปริมณฑล เชียงใหม่ หาดใหญ่ เป็นต้น แต่การบริการด้านน้ำประปายังไม่เพียงพอ ซึ่งภาครัฐได้ดำเนินมาตรการเพื่อแก้ไขปัญหาการใช้น้ำบาดาลมาอย่างต่อเนื่อง เช่น การประกาศเขตควบคุมการใช้น้ำบาดาล เขตวิกฤตการณ์น้ำบาดาล การเพิ่มอัตราค่าใช้น้ำบาดาล การเก็บค่าอนุรักษ์น้ำบาดาล เป็นต้น และในปี พ.ศ. 2546 ได้มีการออกพระราชบัญญัติน้ำบาดาล (ฉบับที่ 3) พ.ศ. 2546

จากสถิติของกรมทรัพยากรน้ำบาดาล พบว่า ตั้งแต่ปี พ.ศ. 2538 ถึงปี พ.ศ. 2540 การใช้น้ำบาดาลในเขตกรุงเทพมหานครและปริมณฑลมีแนวโน้มเพิ่มขึ้นโดยตลอด ในปี พ.ศ. 2540 มีปริมาณการใช้น้ำสูงถึง 1,538,000 ลบ.ม./วัน (รูปที่ 4) ซึ่งศักยภาพน้ำบาดาลในเขตกรุงเทพมหานครมีเพียง 1.25 ล้านลูกบาศก์เมตรต่อวัน จากการดำเนินมาตรการแก้ไขปัญหาการใช้น้ำบาดาลอย่างจริงจังของในช่วงที่ผ่านมาทำให้การใช้น้ำบาดาลช่วงปี พ.ศ. 2541 ถึงปัจจุบัน มีแนวโน้มลดลงเรื่อยๆ ในปี พ.ศ. 2545 มีปริมาณการใช้น้ำบาดาลในเขตกรุงเทพมหานครและปริมณฑลลดลงเหลือประมาณ 584,000 ลบ.ม./วัน

การใช้น้ำบาดาลในส่วนภูมิภาคของประเทศ จากข้อมูลพื้นฐานระดับหมูบ้านพบว่า จำนวนบ่อน้ำบาดาลมีแนวโน้มเพิ่มมากขึ้นเรื่อยๆ แต่มีอัตราการเพิ่มขึ้นที่ลดลง โดยในปี พ.ศ. 2546 จำนวนบ่อน้ำบาดาลทั่วประเทศ 998,539 บ่อ (รูปที่ 5)

ในช่วงระยะเวลาระหว่างปี พ.ศ. 2521-2524 การทรุดตัวของแผ่นดินในบริเวณพื้นที่กรุงเทพมหานครและปริมณฑลมีอัตรามากกว่า 10 เซนติเมตรต่อปี โดยบริเวณมหาวิทยาลัยรามคำแหงเป็นบริเวณที่มีการทรุดตัวมากที่สุด จากมาตรการการลดปริมาณการใช้น้ำบาดาลลงทำให้ระดับน้ำบาดาลสูงขึ้นในบริเวณใจกลางกรุงเทพมหานคร และชานเมืองด้านตะวันออกรวมทั้งบริเวณรอบนอกของกรุงเทพมหานครที่ได้รับบริการน้ำประปาจากการประปานครหลวง ส่งผลให้อัตราการทรุดตัวของแผ่นดินบริเวณใจกลางกรุงเทพมหานครและปริมณฑลลดลง โดยในปี พ.ศ. 2534-2541 อัตราการทรุดตัวบริเวณใจกลางเมือง และชานเมืองย่านตะวันออกเหลือเพียงปีละ 1-2 เซนติเมตร และในปี พ.ศ. 2544-2545 เหลือน้อยกว่า 1 เซนติเมตรต่อปี ในปี พ.ศ. 2546 การทรุดตัวของแผ่นดินได้กระจายไปอยู่ในบริเวณรอบนอกกรุงเทพมหานคร โดยบริเวณเขตประเวศ เขตลาดกระบัง อำเภอบางพลี จังหวัดสมุทรปราการ จังหวัดสมุทรสาคร และจังหวัดปทุมธานี มีอัตราการทรุดตัว 2-3 เซนติเมตรต่อปี ซึ่งบางบริเวณที่มีการทรุดตัวเกิดขึ้น ไม่มีการใช้น้ำบาดาล เช่น บริเวณอำเภอคลองด่าน จ.สมุทรปราการ เป็นต้น

- ความต้องการน้ำ

การพยากรณ์ความต้องการใช้น้ำ (ส่วนใหญ่เป็นความต้องการน้ำภาคเกษตร) ในปี พ.ศ. 2536 2539 และ 2549 พบว่าในปี พ.ศ. 2536 มีปริมาณความต้องการน้ำทั้งหมด 61,507 ล้านลูกบาศก์เมตรต่อปี และจะเพิ่มขึ้นเป็น 87,495 ล้านลูกบาศก์เมตรต่อปี และจะขาดแคลนน้ำประมาณ 12,560 ล้านลูกบาศก์เมตรต่อปี โดยลุ่มน้ำภาคกลางเป็นพื้นที่ที่มีความต้องการใช้น้ำสูงที่สุด โดยในปี พ.ศ. 2536 มีความต้องการใช้น้ำ 36,137 ล้านลูกบาศก์เมตรต่อปี เพิ่มขึ้นเป็น 45,613 ลูกบาศก์เมตรต่อปี ในปี พ.ศ. 2539 และในปี พ.ศ. 2549 ความต้องการน้ำในลุ่มน้ำเจ้าพระยาจะเพิ่มขึ้นเป็น 47,336 ล้านลูกบาศก์เมตรต่อปี ซึ่งคาดว่าจะขาดแคลนน้ำ 3,089 ลูกบาศก์เมตรต่อปี (ตารางที่ 3) ทั้งนี้การความต้องการน้ำในปี พ.ศ. 2547 ของภาคต่างๆ ของประเทศ มีดังนี้ ภาคกลาง 28,540 ล้านลูกบาศก์เมตร ภาคเหนือ 12,772 ล้านลูกบาศก์เมตร ภาคตะวันออกเฉียงเหนือ 11,617 ล้านลูกบาศก์เมตร ภาคตะวันออก 2,968 ล้านลูกบาศก์เมตร และภาคใต้ 11,334 ล้านลูกบาศก์เมตร รวมทั้งสิ้น 67,231 ล้านลูกบาศก์เมตร แม้ว่าในปัจจุบันปริมาณน้ำที่เก็บกักได้จะมีค่าสูงกว่าความต้องการใช้น้ำ แต่เนื่องจากประสิทธิภาพการส่งน้ำที่ต่ำ และมีระบบส่งน้ำเป็นระบบคลองเปิดเป็นส่วนใหญ่ ทำให้มีข้อจำกัดที่ไม่สามารถส่งน้ำให้แก่พื้นที่ที่ขาดแคลนน้ำในทุกพื้นที่ได้ นอกจากนั้นยังมีความผันแปรของปริมาณน้ำตามพื้นที่และตามฤดูกาลทำให้มีการขาดแคลนน้ำในหลายลุ่มน้ำ

ตารางที่ 3 ปริมาณความต้องการใช้น้ำจำแนกตามลุ่มน้ำ

ลุ่มน้ำ	ปริมาณความต้องการใช้น้ำ			การขาดแคลนน้ำ
	(ล้านลูกบาศก์เมตรต่อปี)			(ล้านลูกบาศก์เมตรต่อปี)
	พ.ศ. 2536	พ.ศ. 2539	พ.ศ. 2549	พ.ศ. 2536	พ.ศ. 2539	พ.ศ. 2549
ลุ่มน้ำภาคเหนือ	8,764	10,655	13,065	141	1,408	2,792
ลุ่มน้ำภาคกลาง	36,137	45,613	47,336	1,965	2,179	3,089
ลุ่มน้ำภาคตะวันออก เฉียงเหนือ	6,389	8,409	11,814	961	1,003	2,637
ลุ่มน้ำภาคตะวันออก	4,314	4,761	5,935	750	591	756
ลุ่มน้ำภาคใต้	5,933	6,282	9,345	939	1,132	3,286
รวม	61,507	75,720	87,495	4,756	6,313	12,560

ที่มา: กรมทรัพยากรน้ำ 2547

ความต้องการน้ำส่วนใหญ่ของประเทศจะเป็นความต้องการน้ำเพื่อใช้ในภาคเกษตรกรรม โดยประเทศไทยมีพื้นที่เกษตรกรรมประมาณ 132.5 ล้านไร่ พื้นที่ที่มีศักยภาพในการพัฒนาเป็นพื้นที่ชลประทานประมาณ 40 ล้านไร่ ปัจจุบัน (ข้อมูล ปี พ.ศ. 2545) มีการพัฒนาเป็นพื้นที่ชลประทานแล้วรวม 32.0 ล้านไร่ โดยคิดเป็นร้อยละ 24.2 ของพื้นที่เกษตรกรรมทั้งหมด ทั้งนี้ พบว่าภาคกลางมีพื้นที่ชลประทานสูงที่สุดโดยคิดเป็นร้อยละ 45.8 ของพื้นที่ชลประทานทั้งหมด รองลงมาคือภาคเหนือมีพื้นที่ชลประทานร้อยละ 26.7 ของพื้นที่ชลประทานทั้งหมด ภาคตะวันออกเฉียงเหนือมีพื้นที่ชลประทานร้อยละ 17.2 ของพื้นที่ชลประทานทั้งหมด และภาคใต้มีพื้นที่ชลประทานคิดเป็นร้อยละ 10.3 ของพื้นที่ชลประทานทั้งหมด (รูปที่ 6)

- ภัยแล้ง

ปัญหาการขาดแคลนน้ำของประเทศไทยเกิดขึ้นในช่วงฤดูแล้ง เนื่องจากปริมาณน้ำเก็บกักไม่เพียงพอกับความต้องการ จากการที่ไม่มีอ่างเก็บน้ำ หรือจากการที่มีปริมาณน้ำไหลเข้าอ่างน้อยกว่าปกติ หรือการใช้น้ำที่ขาดประสิทธิภาพและประสิทธิผล นอกจากนี้ ยังมีสาเหตุจากฝนทิ้งช่วงโดยเฉพาะฤดูเพาะปลูกระหว่างเดือนมิถุนายนและกรกฎาคมในพื้นที่ชลประทานที่อาศัยน้ำฝนเป็นหลัก โดยในลุ่มน้ำที่มีการเก็บกักน้ำอยู่น้อยจะมีปัญหาขาดแคลนน้ำทุกปี ลุ่มน้ำที่มีปัญหาขาดแคลนน้ำในทุกปี ได้แก่ ลุ่มน้ำยม วัง โขง เจ้าพระยา ท่าจีน สะแกกรัง ปราจีนบุรี บางประกง และทะเลสาบสงขลา เนื่องจากปริมาณความต้องการน้ำสูงกว่าปริมาณน้ำเก็บกักมาก โดยลุ่มน้ำเจ้าพระยาและท่าจีนต้องอาศัยน้ำที่ปล่อยจากลุ่มน้ำปิง น่าน ป่าสัก และแม่กลอง

จากข้อมูลของกรมทรัพยากรน้ำเดือนเมษายน พ.ศ. 2546 พบว่ามีหมู่บ้านประสบภัยแล้งซ้ำซากใน 39 จังหวัด 1,008 ตำบล 4,336 หมู่บ้าน โดยมีพื้นที่อยู่ในภาคกลาง 1,669 หมู่บ้าน ภาคใต้ 1,105 หมู่บ้าน ภาคตะวันออกเฉียงเหนือ 1,068 หมู่บ้าน และภาคเหนือ 494 หมู่บ้าน (รูปที่ 7)

- อุทกภัย

ประเทศไทยมีพื้นที่น้ำท่วมซ้ำซากรวม 28.11 ล้านไร่ ใน 66 จังหวัด 1,497 ตำบล 6,764 หมู่บ้าน ปัจจัยที่ทำให้เกิดน้ำท่วม และอุปสรรคต่อการระบายน้ำ ได้แก่ ปริมาณน้ำฝนจำนวนมากในพื้นที่ลุ่มน้ำ สภาพต้นน้ำลำธารอยู่ในสภาพที่มีพื้นที่ป่าค่อนข้างจำกัด ทำให้สภาพความชุ่มชื้นและความสามารถในการชะลอน้ำหลากลดลง ลักษณะที่ตั้งและสภาพภูมิประเทศของลุ่มน้ำทำให้มีปริมาณน้ำไหลหลากอย่างรวดเร็วระบบเก็บกักน้ำและชะลอน้ำหลากในลุ่มน้ำก่อนที่จะเข้าสู่เขตเมืองและชุมชนมีไม่เพียงพอ ความสามารถในการระบายน้ำจากพื้นที่ด้านเหนือน้ำผ่านตัวเมืองและชุมชนไม่เพียงพอที่จะรองรับปริมาณน้ำหลากได้อย่างปลอดภัย เนื่องจากการพัฒนาเมืองและชุมชนอย่างต่อเนื่องทำให้มีการก่อสร้างสิ่งกีดขวางหรือถมที่ดินขวางและลดขนาดทางระบายน้ำ พื้นที่ท้ายน้ำของตัวเมืองบางแห่งมีความลาดชันน้อยและบางแห่งได้รับอิทธิพลจากการหนุนของน้ำทะเล รวมถึงการตื้นเขินของแม่น้ำลำคลอง ซึ่งเป็นปัจจัยที่ทำให้การระบายน้ำเป็นไปได้อย่างจำกัด จากสถิติข้อมูลความเสียหายที่เกิดจากอุทกภัยตั้งแต่ปี พ.ศ. 2521 ถึงปี พ.ศ. 2546 พบว่ามีแนวโน้มสูงขึ้นอย่างมาก (รูปที่ 8)

ปัญหาวิกฤตน้ำในอดีตส่วนใหญ่เป็นปัญหาการขาดแคลนน้ำในฤดูแล้งตามวงจรของธรรมชาติ ในการจัดการน้ำของรัฐในอดีตเป็นการจัดหาน้ำในฤดูแล้งให้มากขึ้น เช่น การสร้างเขื่อนเพื่อกักเก็บน้ำรวมทั้งอ่างเก็บน้ำขนาดกลาง และขนาดเล็ก แม้แต่การจัดการน้ำในระบบชลประทานราษฎร์หรือเหมืองฝายของชาวบ้านก็เป็นการจัดหาน้ำเช่นเดียวกัน โดยมีการจัดสรรน้ำกันภายในหมู่สมาชิกโดยมีกติกาทางสังคมควบคุม การขาดแคลนน้ำเริ่มเป็นปรากฏการณ์ที่เกิดขึ้นบ่อยครั้ง ปัญหาการจัดหาน้ำก็มากขึ้นเรื่อยๆ เช่น ปัญหาจากการต่อต้านการสร้างเขื่อน ปัญหาด้านการชดเชยชุมชนที่ได้รับผลกระทบ และผลกระทบต่อสภาพแวดล้อมโดยเฉพาะด้านระบบนิเวศของป่าไม้ จึงจำเป็นต้องมีมาตรการในการจัดสรรน้ำ แต่รัฐยังขาดทั้งกติกาและเครื่องมือในการจัดสรร ทำให้ความขัดแย้งด้านการใช้น้ำนับวันก็ยิ่งจะรุนแรงขึ้น นอกจากปัญหาการขาดแคลนน้ำแล้ว ยังมีปัญหาคุณภาพน้ำและปัญหาอุทกภัยซึ่งเป็นปัญหาที่มีความสำคัญและนับวันจะยิ่งทวีความรุนแรงขึ้นเรื่อยๆ.

การจัดการน้ำอย่างไม่มีประสิทธิภาพ การกำหนดถิ่นฐานและการประกอบอาชีพที่ไม่สอดรับกับธรรมชาติหรือปริมาณน้ำ โครงการพัฒนาต่างๆ ที่ไม่ได้คำนึงถึงผลกระทบด้านสิ่งแวดล้อม การขยายตัวของเมืองอย่างไร้ทิศทาง ปัจจัยเหล่านี้มีส่วนทำให้เกิดน้ำท่วม และน้ำแล้งที่ก่อให้เกิดความเสียหายทั้งชีวิตและทรัพย์สิน ในที่นี้ต้นทุนดังกล่าวจะคำนวณจากสถิติอุบัติภัยและสาธารณภัย ที่เก็บรวบรวมโดยศูนย์อำนวยการบรรเทาสาธารณภัย กรมป้องกันและบรรเทาสาธารณภัย โดยมูลค่าความเสียหายโดยรวมด้านทรัพยากรน้ำเฉลี่ยเท่ากับ 7,032 ล้านบาทต่อปี โดยแบ่งเป็น (1) อุทกภัยเกิดจากสาเหตุตามธรรมชาติและกิจกรรมของมนุษย์ โดยกิจกรรมของมนุษย์มีส่วนเร่งให้เกิดมากขึ้น รุนแรงมากขึ้น เช่น การตัดไม้ทำลายป่า การพังทลายของดินที่ทำให้แหล่งน้ำตื้นเขิน การปลูกสร้างสิ่งก่อสร้างขวางทางน้ำ การพัฒนาเมืองที่ไม่มีระเบียบแบบแผน เป็นต้น อุทกภัยเกิดบ่อยครั้งมากขึ้น เกิดขึ้นในพื้นที่มากขึ้น และรุนแรงมากขึ้น มูลค่าความเสียหายจากอุทกภัยเท่ากับ 6,443 ล้านบาทต่อปี และ (2) ภัยแล้ง มูลค่าความเสียหายจากน้ำแล้งเท่ากับ 588 ล้านบาทต่อปี

มูลค่าที่คำนวณในขณะนี้เป็นเพียงการประมาณการจากความเสียหายของพื้นที่การเกษตรและความเสียหายของทรัพย์สิน ซึ่งยังไม่สามารถสะท้อนให้เห็นถึงความเสียหายทั้งหมดได้ ดังนั้น ควรมีการศึกษามูลค่าผลกระทบที่เกิดขึ้นจากน้ำแล้งและน้ำท่วมด้วย ในที่นี้ไม่สามารถคำนวณมูลค่าความเสียหายที่เกิดจาการใช้ทรัพยากรน้ำบาดาลเกินศักยภาพ ดังนั้น ควรมีการศึกษาถึงต้นทุนความเสียหายที่เกิดจากการใช้ทรัพยากรน้ำบาดาลเกินศักยภาพในพื้นที่กรุงเทพมหานครและปริมณฑลและพื้นที่ที่มีความเสี่ยงต่อการปนเปื้อนของแหล่งน้ำบาดาล เช่น การปนเปื้อนของสารอันตรายในแหล่งน้ำบาดาลในพื้นที่เขตอุตสาหกรรม การปนเปื้อนของสารเคมีจากภาคเกษตร การปนเปื้อนของน้ำเค็มในพื้นที่ดินเค็ม เป็นต้น ลักษณะของผลกระทบที่เกิดขึ้น คือ แผ่นดินทรุด และการปนเปื้อนของแหล่งน้ำบาดาล เพื่อให้สามารถสะท้อนระดับความรุนแรงของปัญหาด้านทรัพยากรน้ำได้อย่างแท้จริง.

ผลสำรวจทัศนคติของประชาชน พบว่า ประชาชนส่วนใหญ่ คือ ร้อยละ 32.7 มีความเห็นว่าปัญหาการเกิดภาวะภัยแล้งและอุทกภัย เป็นปัญหาสำคัญที่สุดของประเทศ

เว็บไซต์นี้ได้รับการสนับสนุนจาก สำนักงานกองทุนสนับสนุนการสร้างเสริมสุขภาพ และ มูลนิธิสาธารณสุขแห่งชาติ
พัฒนาโดย ฝ่ายทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม สถาบันวิจัยเพื่อการพัฒนาประเทศไทย www.info.tdri.or.th,eMail: tkm@tdri.or.th
เลขที่ 565 ซอยรามคำแหง 39 ถนนรามคำแหง แขวง/เขตวังทองหลาง กรุงเทพฯ 10310 โทร. 0-2718-5460 โทรสาร 0-2718-5461-2
Copyright 2005 Thailand Development Research Institute Foundation. All rights reserved
(เว็บไซต์นี้ออกแบบเพื่อการแสดงผลที่ความละเอียด 800x600 กับ IE เวอร์ชั่น 5.5 หรือ Netscape เวอร์ชั่น 6.0)